KARACİĞER FONKSİYON TESTLERİ
Stj.Dr. Ercan Ayaz, Prof.Dr.Ahmet Dobrucalı
Karaciğer fonksiyon testleri, karaciğer ve safra yolları hastalıklarının teşhisi, hastalığın şiddetinin belirlenmesi ve tedavinin düzenlenmesi ve tedaviye alınan yanıtın değerlendirilmesinde kullanılır. Karaciğer fonksiyon testleri 3 ana gruba ayrılır:
A) Karaciğer ve Safra Yolları hastalıklarında kullanılan biyokimyasal testler
1- Hepatosellüler hasarın serum göstergeleri :
Transaminazlar [ Aspartat aminotransferaz (AST) ve Alanin aminotransferaz (ALT) ] akut hepatosellüler hasarın en iyi serum göstergeleridir. Sitoplazmik ve mitokondrial bir enzim olan AST, karaciğer dışında birçok dokuda bulunurken, sitoplazmik bir enzim olan ALT, başlıca karaciğerde bulunur ve daha spesiktir. Akut hepatitlerde ve dolaşım yetersizliklerinde bu artış çok belirginken, kronik hepatobiliyer hastalıklarda daha hafif artışlar olur. AST ve ALT’nin azalması iyileşmenin bir işareti olacağı gibi, daha kötü bir prognozu da gösterebilir (Hızlı giden bir karaciğer yetersizliği veye ileri evre karaciğer sirozu gibi). Akut hepatitlerin tanısında, kronik hepatitlerde alevlenmelerin belirlenmesinde ve kolestazlı karaciğer hastalıklarının ayırıcı tanısında çok değerli testlerdir. Akut hepatit tablosu ile seyreden otoimmun hepatit ve Wilson hastalığında da (karaciğerde bakır birikimi sonunda oluşan bir hastalık) oldukça yüksek aminotransferaz düzeylerine rastlanabilir.
Laktik dehidrojenaz (LDH) vücutta hemen hemen tüm dokularda bulunan sitoplazmik bir enzimdir. Karaciğer izoenzimi (LDH5), özellikle karaciğer tümörlerinde serum değeri çok artan bir izoenzimdir. Glutamat dehidrojenaz ise, daha çok santrolobuler bölgedeki hepatositlerde bulunan bir enzim olup, alkolik karaciğer hastalıklarının iyi bir göstergesi olabilir.
2-Kolestazın (Safra akışında güçlük) serum göstergeleri:
Başlıca kolestaz enzimleri alkalen fosfataz, gamma glutamil transpeptidaz, lösin aminopeptidaz ve 5′ -nükleotidazdır. En sık kullanılanlar alkalen fosfataz (AF) ve gamma glutamil transpeptidaz (GGT) dır.
Alkalen fosfataz, karaciğerde sinüzoidal ve kanaliküler membranlarda ve hepatosit sitoplazmasında bulunur. Kolestazla giden hastalıklar ve karaciğer tümörleri serum AF seviyesini en çok yükselten hastalıklardır. Kolestazın bulunmadığı vakalarda, infiltratif hastalıklar (amiloidoz, lenfoma ve granülomatöz hepatitler) ve karaciğer tümörleri için tipik bulgu olabilir. Ayrıca primer biliyer siroz da yüksek AF değerleri ile seyreden bir hastalıktır. .
Gamma glutamil transpeptidaz, gerek kolestaz, gerekse hepatosellüler hastalıklarda değeri artan bir enzimdir. İzole GGT yüksekliğinde aşırı alkol kullanımı, mikrozomal enzim indüksiyonu yapan ilaçlar (hidantin deriveleri, barbitüratlar gibi), diabet, obezite ve hiperlipidemi düşünülmelidir.
Serum bilirubini normalde 1mg/dl nin altındadır ve bunun 0.3 mg/dl sini direkt bilirubin oluşturur. Serum bilirubin ölçümü, idrarda bilirubin ve ürobilinojen tayinleri, hepatobiliyer hastalıkların tanı ve tedavisinde yaygın olarak kullanılan teslerdendir (Bkz. Sarılık).
Safra asidleri, sadece karaciğerde yapılmaları ve safra yolları ile barsağa döküldükten sonra ince barsağın son kısmından emilerek tekrar karaciğere gelmeleri nedeniyle karaciğer fonksiyonlarını değerlendirmek amacıyla kullanılır. Bu amaçla açlıktas ve toklukta serum safra asidi düzeyi ölçülür
B) Karaciğerin sentez fonksiyonunu gösteren biyokimyasal testler
1-Karaciğerde yapılan serum proteinlerinin ölçümü:
Karaciğerde yapılan başlıca proteinler albumin, prealbumin, pıhtılaşma faktörleri, lipoproteinler, taşıyıcı proteinler ve kompleman komponentlerinin bir kısmıdır.
Albumin: Normal serum konsantrasyonu 3.5 – 5 g/dl dir. Serum albumini karaciğer hastalıklarında azalır. Klinikte rutin olarak kullanılır. Beslenme durumu ve karaciğerin sentez yeteneğinin iyi bir göstergesidir.
Prealbumin : Normal serum konsantrasyonu 30 mg/dl olup, erkeklerde biraz daha yüksektir. Özellikle akut karaciğer hastalıklarında yapımının azalması serum düzeyinin düşmesine yol açar.
Pıhtılaşma faktörleri : I, II, V, VII, IX, X, XI, XIII gibi pıhtılaşma faktörleri karaciğerde yapılır. Bunlardan II, VII, IX ve X. faktörlerin yapımı için K vitamini gereklidir. Klinikte karaciğer hastalıklarında pıhtılaşma faktörlerinin değerlendirilmesinde en sık kullanılan test ‘protrombin zamanı’ dır. Protrombin zamanı faktör I, II, V, VII ve X’u kapsayan ekstrensek pıhtılaşma sistemindeki bozukluğu tanımlar. Normali 12-13 saniyedir. Ayrıca oral koagülanların etkisinin izlenmesinde de yararlıdır. Hepatosellüler hasarın ağır olduğu durumlarda prognostik değeri (hastalığın geleceği hakkında) oldukça yüksek bir testtir.
Lipoproteinler : Kanda kolesterol, fosfolipid ve trigliseridlerin taşınmasını sağlayan lipoproteinlerin protein kısmının (apolipoprotein) büyük bölümü karaciğerde yapılır. Serum kolesterol düzeyi, kolestazla giden hastalıklarda (karaciğerde yapılan safranın barsağa akamaması ile birlikte olan hastalıklar; hastalarda genellikle sarılık, inatçı kaşıntı,dışkı renginde açılma ve idrar renginde koyulaşma bulunur) artarken, karaciğerin parenkimal hastalıklarında (karaciğerin safra yolları ve damarsal yapıları dışında kalan dokusu) hasar çok fazla olmadıkça değişmez. Karaciğerde yapılan bir enzim olan LCAT (lecithin cholesterol acyl transferase) plazmada kolesterolün esterleşmesini sağlar ve akut ve kronik karaciğer hastalıklarında aktivitesi azalır. Dolayısıyla, VLDL ve HDL azalırken, LDL ve trigliseridler artar. Kolestazda ve karaciğer kanserinde ayrıca plazmada anormal bir protein artışı görülür (lipoprotein X).
Gammaglobulin : Kronik karaciğer hastalıklarının en önemli bulgularından birisi hipergammaglobülinemidir. İmmunoglobulinleri içeren gammaglobulinler normalde karaciğerde yapılmaz. IgG kronik hepatit ve kriptojenik siroz, IgM primer biliyer siroz, IgA ise alkolik siroz için tipiktir, fakat spesifik değildir.
Serum albümin seviyesinde azalma (Hipoalbuminemi) ve globulin seviyesinde artma (poliklonal hipergammaglobulinemi) kronik karaciğer hastalıklarının, özellikle sirozun en önemli biyokimyasal bulgusudur.
2-Organik anyon transportuyla ilgili testler :
Karaciğer, başlıca 2 tip anyonu (bilirubin ve safra asidleri) kandan alıp safrayla atar. Bu maddelerin atılım süreci 4 basamaktan oluşur; alınma(uptake), taşınma(transport), konjugasyon (bağlama) ve atılım(ekskresyon)..
Serum bilirubini normalde 1mg/dl nin altındadır ve bunun 0.3 mg/dl sini direkt bilirubin oluşturur. Serum bilirubin ölçümü, idrarda bilirubin ve ürobilinojen tayinleri, hepatobiliyer hastalıkların tanı ve tedavisinde yaygın olarak kullanılan teslerdendir (Bkz. Sarılık).
Safra asidleri, sadece karaciğerde yapılmaları ve safra yolları ile barsağa döküldükten sonra ince barsağın son kısmından emilerek tekrar karaciğere gelmeleri nedeniyle karaciğer fonksiyonlarını değerlendirmek amacıyla kullanılır. Bu amaçla açlıktas ve toklukta serum safra asidi düzeyi ölçülür.
3-Karaciğerin metabolizma kapasitesi ile ilgili testler:
Karaciğer fonksiyonlarını değerlendirmek amacıyla, karaciğer tarafından metabolize edilen bazı ilaç veya kimyasal maddeleri vererek bunların karaciğerde metabolize olma hızını ve vücutta birikimini tayin etmek şeklinde yapılır.. Bu amaçla kullanılan başlıca maddeler ‘antipyrine, aminopyrine, phenacetin, cafeine ve galaktoz’dur. En sık kullanılanı ‘Aminopyrine solunum testi’ dir. Test emniyetli, duyarlı, karaciğer fonksiyonlarını kalitatif ve kantitatif ölçebilen bir yöntem olup, albümin ve protrombin zamanı ile iyi bir uyum göstermektedir. Galaktoz eliminasyon testinde ise 350 – 500 mg/kg galaktoz damar yolu ile IV verilir ve 5 dakikada bir alınan kanda galaktoz tayin edilir. Bu testler rutin olarak kullanılan testler olmayıp, araştırma amacıyla kullanılır.
C) Karaciğer ve Safra Yolları için özel testler :
1-Viral hepatitlerin serum göstergeleri :
Akut viral hepatit A Anti-HAV IgM ve IgG
Akut viral hepatit B HBsAg, Anti-HBc IgM, HBeAg, Anti-HBe
Akut viral hepatit C Anti-HCV, HCV RNA
Akut viral hepatit delta Anti-HDV IgM ve IgG
Diğer virüslere bağlı akut viral hepatit EBV, HSV ve CMV’ye karşı IgM antikor
2-Otoantikorlar :
Antimitokondrial antikor (AMA) ( Primer biliyer siroz)
Antinükleer antikor (ANA) , Karaciğer böbrek mikrozomal antikor (LKM) , Karaciğer solübl antijen antikoru (SLM) (Otoimmün hepatit)
Antinötrofil sitoplazmik antikor (p-ANCA) ( Primer sklerozan kolanjit)
3-Diğerleri :
Alfa – fetoprotein (AFP) : Fetus serumunda bulunan ve doğumdan sonra kaybolan bu protein, hepatosellüler karsinom tanısı için tarama testi olarak kullanılabilir. Akut viral hepatitte AFP yükselmeleri hepatosellüler rejenerasyonun göstergesidir.
Seruloplasmin Wilson hastalığı, transferin ve ferritin hemokromatoz, serum alfa1-antitripsin, alfa1-antitripsin eksikliğinin tanısı için kullanılır.
Sorularınız için;
Prof.Dr.Ahmet Dobrucalı
0216 3505372
|
